Khoa học công nghệ mở cửa tri thức cho học sinh khiếm thị

 thêm những cuốn sách chưa có chữ nổi

Khi được hỏi về những ngày đầu sử dụng điện thoại, em Trần Hoàng Hải Lam, học sinh lớp 9, Trường Phổ thông Đặc biệt Nguyễn Đình Chiểu, nhớ đến thao tác vuốt màn hình bằng ba ngón tay. Trên thiết bị em sử dụng, Lam nhiều lần bị trượt tay, phải mất một thời gian làm quen mới thao tác dễ dàng hơn. Từ những bước ban đầu ấy, em dần học cách sử dụng các ứng dụng hỗ trợ đọc sách và tìm kiếm tài liệu.

Trong cuộc trò chuyện với phóng viên Báo Tin tức và Dân tộc, Lam kể về chức năng nhận dạng tiền, màu sắc và đọc văn bản vừa được thầy cô hướng dẫn. Mỗi chức năng đáp ứng một nhu cầu cụ thể của em, từ nhận biết mệnh giá tờ tiền đến đọc một trang sách in.

“Không phải bạn nào cũng có thể sờ vào một tờ tiền là biết được mệnh giá của nó nên tính năng nhận dạng tiền rất hữu ích. Ứng dụng còn giúp tụi con nhận dạng màu sắc, đọc văn bản trên những trang sách. Không phải sách nào cũng được chuyển sang chữ nổi nên tụi con có thể dùng ứng dụng để đọc”, Lam chia sẻ.

Cũng học lớp 9, em Lâm Quốc Thái, 18 tuổi, quê Cà Mau, đã có thời gian sử dụng các công cụ hỗ trợ trên điện thoại. Gia đình ở xa, Thái sống tại một cơ sở bảo trợ, nuôi dạy trẻ khiếm thị để thuận tiện đi học. Hằng ngày, em cùng các bạn đi bộ đến trường mất khoảng 10 phút.

Thái từng sử dụng điện thoại chạy hệ điều hành Android, sau đó chuyển sang iOS và phải làm quen lại với một số thao tác. Qua trải nghiệm, em thấy thuận tiện hơn khi có thể sử dụng nhiều chức năng trong cùng một phần mềm.

“Trước đây con cũng từng gặp những ứng dụng như vậy, nhưng mỗi ứng dụng chỉ có một chức năng khác nhau, chẳng hạn đọc tiền hoặc đọc sách. Ở đây tích hợp nhiều chức năng hơn thì sẽ tiện lợi hơn cho người dùng”, Thái nói.

Với em Lê Thị Hồng Phụng, 17 tuổi, học sinh lớp 9, việc thấy thầy cô và bạn bè sử dụng điện thoại thành thạo đã thôi thúc em học cách dùng thiết bị. Bị khiếm thị bẩm sinh, Phụng làm quen với chiếc điện thoại mẹ tặng, có cài phần mềm đọc màn hình, dưới sự hướng dẫn của thầy cô. Em dần tự nhắn tin, tìm kiếm tài liệu, rồi hướng dẫn lại cho những người bạn cùng hoàn cảnh cách dùng điện thoại và máy tính.

Những nhu cầu đọc sách, nhận biết tiền và màu sắc ấy cũng là vấn đề nhóm nghiên cứu của Tiến sĩ Đinh Thị Thu Hương, Trường Đại học Tư thục Quốc tế Sài Gòn, tìm hiểu khi phát triển ứng dụng SgBE. Qua khảo sát tại các hội người mù và trường học, nhóm ghi nhận khó khăn khi người khiếm thị tiếp cận tài liệu giấy, đặc biệt là việc căn chỉnh camera để chụp đúng nội dung cần đọc.

SgBE được phát triển trên hai hệ điều hành Android và iOS, tích hợp chức năng nhận dạng văn bản, tiền, vật thể, màu sắc và chuyển văn bản thành giọng nói tiếng Việt. Trong quá trình hoàn thiện, nhóm phối hợp với Trường Phổ thông Đặc biệt Nguyễn Đình Chiểu lấy ý kiến, đánh giá trải nghiệm để điều chỉnh ứng dụng theo nhu cầu thực tế.

Theo TS Đinh Thị Thu Hương, giao diện đơn giản và phản hồi bằng giọng nói tiếng Việt là những yếu tố được chú trọng để người khiếm thị thuận tiện thao tác. Nhóm cũng quan tâm đến khả năng nhận dạng khi ảnh chụp bị nghiêng, rung hoặc thiếu sáng, những tình huống người dùng có thể gặp khi hướng điện thoại vào tài liệu.

Thầy Tô Nguyên Châu, giáo viên Tin học của trường, đánh giá chức năng nhận dạng chữ có thể hỗ trợ trực tiếp cho việc học. Ngoài sách giáo khoa chữ nổi, học sinh còn muốn tìm đọc sách tham khảo hoặc những cuốn sách theo sở thích. Với tài liệu chưa có bản chữ nổi, các em có thể dùng ứng dụng nhận dạng chữ trong sách in, lưu thành sách điện tử để đọc về sau.

Ứng dụng còn hỗ trợ học sinh nhận biết màu sắc của hình ảnh trong sách, quần áo và đồ vật xung quanh. Thầy Châu cho biết, dù đọc được phần chữ, các em vẫn khó tiếp cận nội dung qua hình ảnh minh họa. Việc nhận biết thêm màu sắc giúp bổ sung một phần thông tin, đồng thời tạo hứng thú cho học sinh khi tìm hiểu bài học và những vật dụng quen thuộc.

Sự kiên nhẫn phía sau mỗi thao tác

Để học sinh sử dụng được những công cụ ấy, giáo viên phải tìm cách hướng dẫn phù hợp với khả năng tiếp thu của từng em. Bản thân cũng là người khiếm thị, thầy Tô Nguyên Châu gặp hạn chế trong việc bao quát lớp, nhất là khi cần theo sát học sinh thực hành.

“Khó khăn nhất của tôi là việc bao quát các em còn hạn chế. Mình phải cố gắng hết khả năng để không bỏ sót em nào. Về phía học sinh, các em thiếu công cụ hỗ trợ học tập, khả năng học của mỗi em cũng khác nhau nên giáo viên phải có cách xử lý sư phạm để giải quyết”, thầy Châu chia sẻ.

Những trở ngại còn nằm ở tài liệu và phương tiện phục vụ bài học. Theo thầy Châu, nhà trường phải chuyển sách giáo khoa sang chữ nổi; giáo viên cũng cần chuyển đổi đề cương, phiếu bài tập để học sinh sử dụng. Công việc này tốn thời gian, công sức, nhưng ngay cả khi đọc được phần chữ, các em vẫn khó tiếp cận thông tin từ hình ảnh minh họa.

Với các bài học có thí nghiệm, thầy Châu cho biết học sinh khiếm thị còn thiếu công cụ mô phỏng phù hợp, trong khi giáo viên e ngại để các em trực tiếp thực hành những phản ứng hóa học.

Cô Nguyễn Thị Thanh Huệ, Hiệu trưởng Trường Phổ thông Đặc biệt Nguyễn Đình Chiểu, cho biết việc giảng dạy cho học sinh khiếm thị, đặc biệt là các em có thêm những dạng khuyết tật khác, cần những công cụ hỗ trợ chuyên biệt. Cùng với sách chữ nổi Braille, nhà trường tăng cường ứng dụng công nghệ trong dạy và học, từ thư viện sách nói kỹ thuật số, phần mềm hỗ trợ môn Toán đến các ứng dụng nhận diện vật thể. Qua đó, học sinh có thêm phương tiện tiếp cận bài học và tìm hiểu môi trường xung quanh.

Trong giờ Tin học, thầy Châu hướng dẫn học sinh sử dụng các công cụ trí tuệ nhân tạo (AI) để tìm hiểu, tóm tắt bài học và khai thác tài liệu. Việc hướng dẫn tập trung vào những công cụ hỗ trợ trực tiếp nhu cầu học tập của các em.

Lam cho biết em đã được làm quen với ChatGPT, Gemini và cách tìm kiếm thông tin về bài học. Khi học tiếng Anh, em dùng công cụ hỗ trợ dịch, tìm hiểu cách giải bài tập hoặc đọc trước nội dung. Được thực hành ngay sau phần lý thuyết giúp em dễ hiểu bài và quen dần với thao tác.

“Ban đầu thầy nói về lý thuyết để các bạn nắm, sau đó cho làm bài tập thực hành để quen thao tác. Nếu chỉ nghe lý thuyết thì hơi khó, nhưng thầy còn cho tụi con thực hành nữa nên dễ hiểu”, Lam kể.

Thầy Châu còn hướng dẫn học sinh sử dụng AI Studio để thử tạo ứng dụng từ ý tưởng của mình. Các em nêu điều muốn làm, dùng công cụ AI hỗ trợ thực hiện rồi thử sử dụng ứng dụng được tạo ra. Theo thầy, hoạt động này khiến học sinh hào hứng vì được thử làm những điều bản thân nghĩ đến. Giáo viên vẫn cần theo sát, hỗ trợ phù hợp với khả năng tiếp thu của từng em.

Với Thái, sự kiên nhẫn của thầy cô là điều em cảm nhận rõ trong mỗi tiết học. Em ví sự gần gũi ấy như trong một gia đình: “Thầy cô dạy rất tận tình, kiên nhẫn với từng bạn và luôn theo sát học sinh trong những tiết học”.

Từ chỗ cần người hướng dẫn, Phụng đã có thể giúp bạn sử dụng điện thoại, máy tính; Lam dần quen với thao tác vuốt màn hình từng khiến em gặp khó khăn. Với các em, công nghệ gắn với những việc cụ thể, đọc thêm một cuốn sách chưa có chữ nổi, tìm tài liệu cho bài học hay nhận biết mệnh giá tiền. Qua từng lần thực hành cùng thầy cô, các em có thêm kỹ năng để sử dụng những công cụ ấy trong học tập và sinh hoạt./.