Ngành chip nhớ Trung Quốc và cuộc dịch chuyển trên bản đồ bán dẫn toàn cầu

Sự kiện nhà sản xuất bộ nhớ ChangXin Memory Technologies (CXMT) chào sàn vào cuối tháng 7 với giá trị vốn hóa vượt 3.200 tỷ nhân dân tệ (khoảng 471,2 tỷ USD) không đơn thuần là một thương vụ IPO kỷ lục, mà là tín hiệu thị trường đang chờ sự xuất hiện một nhà cung cấp chip nhớ thứ tư của thế giới.

Đây là một trong những minh chứng rõ nét cho chiến lược dài hơi của Trung Quốc nhằm thiết lập chuỗi cung ứng công nghệ lõi tự chủ.

*Bệ phóng cho ngành chip nhớ Trung Quốc

Thị trường DRAM – loại chip nhớ đóng vai trò cốt lõi cho các hệ thống điện toán, đặc biệt là trí tuệ nhân tạo (AI) – từ lâu nằm trong tay ba tập đoàn Samsung, SK Hynix và Micron. Nhưng cơn sốt AI đã kéo cả ba dồn năng lực sản xuất và đội ngũ kỹ sư sang dòng dành cho máy chủ AI, nơi biên lợi nhuận vượt trội.

Sự dịch chuyển ấy để lại một khoảng trống nguồn cung ở phân khúc DRAM thông dụng như DDR5 và LPDDR5 – loại chip dùng cho điện thoại, máy tính cá nhân và máy chủ phổ thông.  Chính khoảng trống này là bệ phóng của ngành chip nhớ Trung Quốc, với đại diện là những bước tiến của CXMT.

Theo công ty nghiên cứu thị trường Counterpoint Research, thị phần doanh thu DRAM toàn cầu của CXMT đã tăng từ khoảng 3% hồi quý I/2025 lên 8% vào quý I/2026, qua đó vươn lên vị trí thứ tư thế giới. Cùng thời điểm, Samsung nắm 38%, SK Hynix 29% và Micron 22% thị phần doanh thu DRAM toàn cầu. Biên lợi nhuận gộp của CXMT cũng chuyển từ mức âm sâu hồi năm 2023 lên khoảng 37,8% trong năm 2025.

Giới phân tích nhận định bước nhảy này không hoàn toàn đến từ quy luật thị trường, mà mang dấu ấn đậm nét của "nguồn vốn kiên nhẫn".

Giáo sư Liu Zhiying từ Đại học Khoa học và Công nghệ Trung Quốc đánh giá đây là đặc trưng của mô hình công nghiệp Trung Quốc: dòng vốn nhà nước gánh rủi ro ở giai đoạn đầu, đồng hành qua các chu kỳ thua lỗ để ưu tiên hệ sinh thái dài hạn, rồi rút lui khi ngành công nghiệp đã trưởng thành.

Chính sự hậu thuẫn này, kết hợp với cơ chế IPO linh hoạt trên thị trường tài chính, đã giúp các doanh nghiệp đang gánh khoản lỗ lũy kế khổng lồ vẫn có thể huy động thành công nguồn vốn hàng tỷ USD trên sàn chứng khoán.

Trên nền tài chính ấy, các doanh nghiệp Trung Quốc từ bỏ lộ trình phát triển tuyến tính để theo đuổi cách tiếp cận nghiên cứu và phát triển (R&D) mang tính "nhảy cóc".

Điển hình là CXMT: công ty này chọn mô hình nhà sản xuất thiết bị tích hợp (IDM) nhằm kiểm soát toàn bộ khâu thiết kế đến sản xuất, tích lũy gần 7.000 bằng sáng chế tính đến cuối năm 2025 và duy trì tỷ lệ đầu tư cho R&D hơn 21% doanh thu. Từ con chip 8Gb DDR4 tự thiết kế năm 2019, doanh nghiệp này hiện làm chủ các dòng DDR5 cao cấp và đang tiếp cận công nghệ LPDDR6.

Không chỉ dừng lại ở các doanh nghiệp đơn lẻ, mục tiêu cuối cùng của Trung Quốc là tạo ra các cụm sinh thái công nghiệp tự chủ.

Xung quanh các nhà sản xuất lõi như CXMT, thành phố Hợp Phì (tỉnh An Huy) hiện đã quy tụ hơn 500 doanh nghiệp phụ trợ bao trùm toàn bộ chuỗi giá trị: từ thiết kế, chế tạo, đóng gói, thử nghiệm cho đến cung cấp thiết bị và vật liệu.

Sự cộng sinh này đã giúp giá trị sản lượng vi mạch của Hợp Phì tăng gấp 7 lần trong chưa đầy một thập kỷ. Việc Yangtze Memory Technologies (YMTC) – nhà sản xuất chip NAND – nộp hồ sơ IPO hồi tháng 5 cho thấy mô hình này đang được nhân rộng sang phân khúc bộ nhớ lưu trữ.

*Những khó khăn và phép thử phía trước

Dù vậy, khoảng cách giữa các nhà sản xuất chip Trung Quốc với nhóm dẫn đầu vẫn nằm ở HBM, phân khúc có giá bán trên mỗi đơn vị dung lượng cao gấp nhiều lần DRAM thông dụng.

CXMT mới bắt đầu sản xuất đại trà dòng HBM2 4 lớp từ nửa cuối năm 2024, thời điểm SK Hynix đã thương mại hóa HBM3E 12 lớp. CXMT còn đặt mục tiêu sản xuất đại trà HBM3E vào năm 2027, trong khi nhóm dẫn đầu đang chuyển sang thế hệ HBM4.

Giới phân tích ước tính khoảng cách công nghệ ở mảng HBM giữa CXMT và nhóm dẫn đầu hiện vào khoảng ba đến bốn năm. Tuy nhien, lộ trình của CXMT đã nhiều lần bị lùi do tỷ lệ thành phẩm thấp và những trở ngại về kiểm soát nhiệt khi xếp chồng các lớp nhớ.

Nút thắt còn lại là thiết bị, đặc biệt là hạn chế trong tiếp cận máy quang khắc cực tím (EUV) để thu nhỏ tiến trình sản xuất. Các biện pháp kiểm soát xuất khẩu thiết bị tiên tiến này vẫn giới hạn khả năng thu hẹp khoảng cách cho ngành bán dẫn Trung Quốc.

Đồng thời, các nhà sản xuất bán dẫn nước này cũng phải tìm lời giải cho bài toán nhân lực cấp cao và quá trình tối ưu hóa chuỗi vận hành khi chi phí sản xuất còn cao hơn đáng kể so với các đối thủ.

Trước mắt, rủi ro lớn nhất cho ngành chip nhớ Trung Quốc lại mang tính chu kỳ. Chính bản cáo bạch của CXMT cũng đã cảnh báo: đà tăng hiện nay được nâng đỡ bởi nhu cầu từ “cơn sốt” AI. Do đó, thị trường có thể suy yếu nếu dòng vốn đầu tư cho AI chậm lại hoặc nguồn cung mới được bổ sung quá nhanh.

Với phần còn lại của thế giới, nguồn cung bổ sung này có thể giúp hạ nhiệt phần nào tình trạng khan hiếm chip hiện nay.

Giám đốc điều hành (CEO) Apple Tim Cook nhận định việc có thêm nhà cung cấp sẽ có lợi cho nguồn cung, trong khi có thông tin tập đoàn công nghệ Mỹ này đang thử nghiệm chip DRAM của CXMT. Dù vậy, phần lớn sản lượng mới nhiều khả năng sẽ được hấp thụ ngay tại thị trường nội địa.

Về tổng thể, phép thử thực sự với ngành chip nhớ Trung Quốc không nằm ở mức vốn hóa trong ngày chào sàn. Cột mốc đó cho thấy nguồn lực đã được huy động, chứ chưa cho thấy khoảng cách công nghệ đã được rút ngắn.

Chặng đường phía trước sẽ được đo bằng khả năng vươn lên các phân khúc giá trị cao trước khi "cơn khát" chip nhớ toàn cầu hạ nhiệt./.