Gỡ rào cản trên hành trình xanh hóa ngành xi măng

Sản xuất khoảng 126 triệu tấn xi măng mỗi năm, nhưng Việt Nam mới có 135 sản phẩm xi măng và clinker công bố Tuyên bố sản phẩm môi trường (EPD), trong bối cảnh yêu cầu minh bạch phát thải ngày càng tăng. EPD đang trở thành công cụ giúp doanh nghiệp vật liệu xây dựng minh bạch tác động môi trường của sản phẩm, đáp ứng yêu cầu của các công trình xanh và mở rộng cơ hội tham gia chuỗi cung ứng quốc tế. Tuy nhiên, chi phí đánh giá lớn, thiếu cơ sở dữ liệu phát thải và hệ thống tiêu chuẩn trong nước chưa hoàn thiện đang khiến việc phổ biến công cụ này gặp khó.

* EPD mở đường vào chuỗi cung ứng xanh

Theo Hiệp hội Xi măng Việt Nam, cả nước có 63 nhà máy đồng bộ sản xuất clinker với 89 dây chuyền công nghệ. Tổng công suất thiết kế đạt khoảng 126 triệu tấn xi măng và 113 triệu tấn clinker mỗi năm. Dù vậy, mới có 135 sản phẩm xi măng và clinker của 6 doanh nghiệp được công bố EPD.

Ông Lương Đức Long, Phó chủ tịch kiêm Tổng thư ký Hiệp hội Xi măng Việt Nam cho rằng, số doanh nghiệp tham gia công bố EPD còn khiêm tốn so với quy mô sản xuất của toàn ngành. Nhu cầu xây dựng và công bố loại tài liệu này vẫn lớn, cả ở thị trường trong nước lẫn xuất khẩu.

Đơn cử, từ tháng 7/2025, Công ty CP Xi măng Vicem Hà Tiên có 17 sản phẩm được cấp EPD, với hiệu lực đến năm 2030. Các tuyên bố được lập riêng cho hai nhà máy Kiên Lương, Bình Phước và ba trạm nghiền Phú Hữu, Long An, Cam Ranh.

Ông Nguyễn Quốc Thắng - Tổng giám đốc Vicem Hà Tiên cho biết, khi các thị trường ngày càng chú trọng giảm phát thải CO2, việc minh bạch hóa tác động môi trường trở thành yêu cầu quan trọng đối với doanh nghiệp, đặc biệt khi xuất khẩu sang châu Âu, Mỹ và Australia. Với doanh nghiệp, EPD không chỉ là công cụ cung cấp thông tin mà còn giúp sản phẩm có thêm cơ hội tham gia chuỗi cung ứng toàn cầu. Sau khi được cấp EPD, Vicem Hà Tiên đã đăng ký sản phẩm trên nền tảng nguyên vật liệu xanh quốc tế, tạo điều kiện để khách hàng tra cứu các chỉ tiêu môi trường.

"Tài liệu này giúp doanh nghiệp chủ động hơn trước các yêu cầu môi trường trong nước và quốc tế, đồng thời cung cấp thông tin có cơ sở khoa học về tác động của sản phẩm trong suốt vòng đời" - ông Thắng chia sẻ.

EPD được xây dựng dựa trên phương pháp đánh giá vòng đời sản phẩm, xem xét các tác động môi trường ở những công đoạn liên quan, từ khai thác nguyên liệu, sản xuất đến các giai đoạn tiếp theo theo phạm vi đánh giá. Dữ liệu được công bố có thể hỗ trợ chủ đầu tư, tư vấn thiết kế và nhà thầu lựa chọn vật liệu, đánh giá công trình xanh.

Viện trưởng Viện Vật liệu xây dựng (Bộ Xây dựng) Nguyễn Quang Hiệp nhận định, xi măng là ngành tiêu thụ nhiều năng lượng và phát thải lượng CO2 đáng kể. Phát thải xuất phát từ cả quá trình phân hủy nguyên liệu cacbonat và việc sử dụng nhiên liệu trong sản xuất clinker. Những năm qua, doanh nghiệp xi măng đã triển khai nhiều giải pháp như đổi mới công nghệ, tiết kiệm năng lượng, sử dụng nhiên liệu và nguyên liệu thay thế, giảm tỷ lệ clinker trong xi măng, phát triển sản phẩm carbon thấp.

Tuy nhiên, theo ông Hiệp, cải tiến công nghệ cần đi cùng việc đo lường, lượng hóa và công bố tác động môi trường dựa trên dữ liệu khoa học, khách quan, có khả năng kiểm chứng. Bởi EPD vừa giúp doanh nghiệp nhận diện các nguồn tác động chính để lựa chọn giải pháp cải tiến, vừa cung cấp dữ liệu phục vụ đánh giá và so sánh sản phẩm khi áp dụng cùng quy tắc, phạm vi đánh giá phù hợp.

Trong bối cảnh yêu cầu về vật liệu xanh ngày càng được chú trọng, khả năng cung cấp dữ liệu môi trường minh bạch có thể trở thành lợi thế cạnh tranh của doanh nghiệp. Dù vậy, để EPD phát huy vai trò rộng hơn, ngành xi măng vẫn cần tháo gỡ những vướng mắc từ khâu xây dựng dữ liệu đến chứng nhận và tạo lập nhu cầu thị trường.

* Vẫn thiếu tiêu chuẩn, dữ liệu và động lực thị trường

Một trong những khó khăn hiện nay là Việt Nam chưa có tổ chức chứng nhận EPD theo tiêu chuẩn quốc tế và chưa xây dựng được tiêu chuẩn EPD riêng cho ngành xi măng. Điều này khiến doanh nghiệp gặp khó khi triển khai, trong khi chi phí tư vấn, đánh giá vòng đời sản phẩm, thẩm định và đăng ký quốc tế còn lớn.

Ông Nguyễn Quốc Thắng - Tổng giám đốc Vicem Hà Tiên cho biết, quá trình thực hiện EPD tại Vicem Hà Tiên đòi hỏi thu thập dữ liệu chi tiết từ nhiều cơ sở trong thời gian ngắn, đồng thời xây dựng quy trình quản lý dữ liệu mới. Doanh nghiệp cũng phải phụ thuộc vào dữ liệu và hệ thống từ nước ngoài do Việt Nam chưa có cơ sở dữ liệu hệ số phát thải và quy tắc phân loại sản phẩm thống nhất dành cho EPD xi măng.

Ở đầu ra, nhu cầu thị trường trong nước vẫn hạn chế khi EPD chưa trở thành tiêu chí phổ biến trong hoạt động đấu thầu của chủ đầu tư và nhà thầu. Điều này làm giảm động lực đầu tư cho việc công bố thông tin môi trường, nhất là khi doanh nghiệp phải bỏ thêm chi phí nhưng chưa thấy rõ lợi ích thương mại tương ứng.

Từ thực tế triển khai, Vicem Hà Tiên kiến nghị sớm xây dựng cơ sở dữ liệu hệ số phát thải quốc gia, ban hành hướng dẫn thống nhất về EPD cho ngành xi măng và bê tông. Doanh nghiệp cũng đề xuất đưa tiêu chí EPD hoặc phát thải thấp vào hoạt động mua sắm công, phát triển công trình xanh, đồng thời có cơ chế hỗ trợ tài chính và kỹ thuật cho các đơn vị tham gia.

Dưới góc nhìn hiệp hội, ông Lương Đức Long cho rằng, việc mở rộng công bố EPD cần gắn với hoàn thiện hệ thống tiêu chuẩn và nâng cao năng lực chuyên môn, thay vì chỉ dừng ở nỗ lực riêng lẻ của từng doanh nghiệp. Hiện nay, Viện Vật liệu xây dựng đang phối hợp với các đơn vị liên quan triển khai dự án hỗ trợ kỹ thuật cho Việt Nam xây dựng chương trình EPD đối với sản phẩm xi măng. Dự án dự kiến kéo dài 18 tháng, từ tháng 9/2026 đến tháng 3/2028, với sự phối hợp chuyên môn của Energiva Ventures Private Limited. Mục tiêu là xây dựng dự thảo hướng dẫn kỹ thuật và chương trình EPD phù hợp với khả năng cung cấp dữ liệu cũng như điều kiện sản xuất thực tế của doanh nghiệp trong nước.

Việc hình thành chương trình EPD phù hợp với điều kiện Việt Nam được kỳ vọng giúp giảm bớt sự phụ thuộc vào hệ thống dữ liệu nước ngoài, tạo cơ sở thống nhất để doanh nghiệp công bố thông tin môi trường. Tuy nhiên, theo các chuyên gia, để công cụ này thực sự trở thành lợi thế cạnh tranh, bên cạnh hoàn thiện tiêu chuẩn và năng lực đánh giá, thị trường cũng cần có cơ chế khuyến khích sử dụng vật liệu minh bạch về phát thải.