TP Hồ Chí Minh đổi mới cơ chế đầu tư ngân sách cho khoa học

Đầu tư theo chương trình gắn với nhu cầu thực tiễn

Ngân sách nhà nước dành cho khoa học và công nghệ từ lâu được xem là nguồn lực quan trọng duy trì hoạt động nghiên cứu. Tuy nhiên, không ít nhiệm vụ sau khi hoàn thành vẫn dừng ở khâu nghiệm thu, trong khi khả năng chuyển giao, thương mại hóa và ứng dụng vào thực tiễn còn hạn chế. Điều đó đặt ra yêu cầu đổi mới tư duy quản lý và sử dụng ngân sách.

Đó cũng là định hướng TP Hồ Chí Minh lựa chọn khi triển khai Chương trình khoa học và công nghệ, nâng cao tiềm lực khoa học và công nghệ giai đoạn 2026 - 2030. Thay vì phân bổ kinh phí cho từng nhiệm vụ đơn lẻ, Thành phố hướng tới đầu tư theo chương trình, cụm nhiệm vụ và chuỗi giá trị, gắn với mục tiêu tạo ra sản phẩm, công nghệ và giải pháp phục vụ phát triển.

Theo ông Lê Văn Thăng, Giám đốc Sở Khoa học và Công nghệ (KH&CN) TP Hồ Chí Minh, trong bối cảnh thành phố bước vào giai đoạn phát triển mới với vai trò là siêu đô thị, khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo cần tập trung giải quyết những bài toán lớn như chuyển đổi số, công nghệ cao, nông nghiệp công nghệ cao, quản trị đô thị, giảm ngập, giảm ùn tắc giao thông và nâng cao chất lượng sống của người dân.

Điểm cốt lõi của chương trình không nằm ở việc tăng số lượng nhiệm vụ nghiên cứu mà ở cách tổ chức theo chuỗi liên kết để cùng giải quyết một vấn đề cụ thể của thành phố. Theo cách tiếp cận này, hiệu quả sử dụng ngân sách sẽ được đánh giá bằng giá trị ứng dụng của kết quả nghiên cứu thay vì chỉ dừng ở việc hoàn thành nghiệm thu.

Bà Nguyễn Thị Thu Sương, Trưởng phòng Phát triển khoa học công nghệ thuộc Sở KH&CN TP Hồ Chí Minh, cho biết chương trình ưu tiên huy động, sử dụng hiệu quả nguồn lực; tập trung cho các nhiệm vụ có khả năng hình thành công nghệ, sản phẩm và giải pháp phục vụ trực tiếp quá trình phát triển của Thành phố.

Việc tổ chức nhiệm vụ theo chuỗi cũng mở rộng cơ hội phối hợp giữa cơ quan quản lý, viện nghiên cứu, trường đại học, doanh nghiệp và tổ chức khoa học - công nghệ. Ngân sách nhà nước đóng vai trò dẫn dắt, tạo điều kiện thu hút vốn, nhân lực và cơ sở vật chất từ khu vực ngoài nhà nước.

Ông Võ Hưng Sơn, Phó Trưởng phòng Quản lý Khoa học thuộc Sở KH&CN TP Hồ Chí Minh, cho biết quy định mới chuyển trọng tâm từ quản lý từng nhiệm vụ sang quản lý theo chương trình và cụm nhiệm vụ liên kết. Nội dung này đã được Sở hướng dẫn khi triển khai Quyết định số 36/2026/QĐ-UBND và các quy định liên quan.

Theo đó, nguồn lực được ưu tiên cho những lĩnh vực quan trọng, có nhu cầu ứng dụng và đơn vị tiếp nhận cụ thể. Nhà nước thực hiện vai trò đặt hàng, đầu tư và giám sát; các viện, trường và doanh nghiệp trực tiếp nghiên cứu, phát triển sản phẩm và đưa kết quả vào thực tiễn

Trao quyền chủ động, nâng trách nhiệm giải trình

Cùng với đổi mới cách lựa chọn nhiệm vụ, TP Hồ Chí Minh điều chỉnh cơ chế tài chính theo hướng giảm thủ tục, tăng quyền chủ động cho tổ chức chủ trì. Việc quản lý kinh phí được gắn chặt hơn với tiến độ, chất lượng sản phẩm và kết quả đầu ra.

Theo ông Trần Hữu Chương, Phó Trưởng phòng Kế hoạch - Tài chính thuộc Sở KH&CN TP Hồ Chí Minh, Nghị quyết số 24/2026/NQ-HĐND tạo cơ sở pháp lý cho việc lập dự toán, quản lý, sử dụng và quyết toán kinh phí thực hiện nhiệm vụ khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo.

Nghị quyết được Hội đồng nhân dân TP Hồ Chí Minh thông qua ngày 19/6/2026, có hiệu lực từ ngày 1/7/2026, quy định nội dung và mức chi đối với hoạt động quản lý, thực hiện nhiệm vụ sử dụng ngân sách Thành phố.

Theo cơ chế này, nhiều khoản chi được xác định từ giai đoạn xây dựng thuyết minh, căn cứ yêu cầu chuyên môn và sản phẩm dự kiến. Đơn vị chủ trì có thể chủ động bố trí nhân lực, mời chuyên gia và tổ chức hoạt động nghiên cứu phù hợp, hạn chế việc phải điều chỉnh nhiều lần trong quá trình thực hiện.

Quyền chủ động đi cùng trách nhiệm giải trình. Thay vì tập trung chủ yếu vào chứng từ và quy trình chi tiêu, công tác quản lý sẽ chú trọng tiến độ, chất lượng sản phẩm, mức độ hoàn thành mục tiêu và khả năng ứng dụng kết quả.

Bà Trần Thị Kim Liên, Phó Trưởng phòng Quản lý sở hữu trí tuệ và đổi mới sáng tạo thuộc Sở KH&CN TP Hồ Chí Minh, cho rằng nguồn lực ngân sách cần góp phần hình thành sản phẩm, công nghệ và mô hình có khả năng thương mại hóa. Vì vậy, các đề xuất có địa chỉ ứng dụng cụ thể và sự tham gia của doanh nghiệp từ giai đoạn nghiên cứu sẽ được ưu tiên.

Cách tiếp cận này cũng tăng cường liên kết giữa cơ quan quản lý, viện nghiên cứu, trường đại học và doanh nghiệp, góp phần nâng cao khả năng thương mại hóa kết quả nghiên cứu và phát huy hiệu quả của nguồn vốn ngân sách.

Điểm đáng chú ý là sự thay đổi trong tư duy đánh giá kết quả đầu tư. Nếu trước đây, nghiệm thu được xem là điểm kết thúc của một nhiệm vụ khoa học thì nay chỉ là bước chuyển để đưa kết quả nghiên cứu vào thực tiễn. Theo ông Lê Văn Thăng, một nhiệm vụ kết thúc cũng là lúc chuẩn bị cho nhiệm vụ tiếp theo nhằm hoàn thiện công nghệ, mở rộng ứng dụng và tạo giá trị mới.

Với cơ chế mới, TP Hồ Chí Minh hướng đến sử dụng ngân sách đúng trọng tâm, đồng thời huy động thêm nguồn lực của doanh nghiệp và xã hội. Việc gắn quyền tự chủ với trách nhiệm giải trình được kỳ vọng giúp các tổ chức nghiên cứu dành nhiều nguồn lực hơn cho chuyên môn, đưa sản phẩm khoa học và công nghệ phục vụ trực tiếp nhu cầu phát triển kinh tế - xã hội./.