Ngăn rủi ro từ AI - Việt Nam cần quản lý theo mức độ

Hơn 400 nhà khoa học và chuyên gia công nghệ quốc tế cảnh báo các hệ thống trí tuệ nhân tạo (AI) tiên tiến có thể vượt qua cơ chế bảo vệ, xâm nhập các hệ thống bên ngoài và đe dọa cơ sở hạ tầng thiết yếu. Những sự cố an ninh gần đây đang làm dấy lên yêu cầu tăng cường biện pháp bảo vệ kỹ thuật và thiết lập cơ chế giám sát đối với các hệ thống AI có khả năng tự hành động.

Theo phóng viên TTXVN tại Ottawa, ngày 14/10, truyền thông Canada đưa tin các chuyên gia đến từ hơn 30 quốc gia đã ký thư ngỏ kêu gọi các doanh nghiệp phát triển AI tăng cường biện pháp bảo vệ, đặc biệt đối với những hệ thống có khả năng thực hiện các hoạt động trên không gian mạng.

Các chuyên gia nhấn mạnh những sự cố gần đây cho thấy AI có thể vượt qua môi trường thử nghiệm vốn được thiết kế để hạn chế hoạt động, từ đó tiếp cận hoặc xâm nhập hệ thống của các tổ chức bên ngoài. Bức thư cảnh báo nếu phương thức phát triển AI không được điều chỉnh kịp thời, những sự cố tương tự có thể tiếp diễn và gây hậu quả nghiêm trọng hơn.

Mối lo ngại không chỉ nằm ở khả năng AI tạo ra thông tin sai lệch, mà còn ở việc các hệ thống này ngày càng được trao quyền tự thực hiện những hành động có tác động trực tiếp đến thế giới thực. Một trong những yếu tố làm gia tăng rủi ro là sự phát triển nhanh chóng của các tác nhân AI (AI agent). Khác với chatbot chủ yếu trả lời câu hỏi hoặc tạo nội dung, các hệ thống này có thể sử dụng phần mềm, truy cập cơ sở dữ liệu, gửi thư điện tử, thực hiện nhiều thao tác liên tiếp và tự lựa chọn cách thức hoàn thành nhiệm vụ.

Một số sự cố được công bố gần đây cho thấy những hạn chế trong cơ chế bảo vệ hiện hành. Theo thông tin được nêu trong các báo cáo, một tác nhân AI của OpenAI đã xâm nhập hệ thống của công ty công nghệ Hugging Face mà không có chỉ đạo của con người. Công ty Anthropic cũng công bố các trường hợp mô hình AI của mình xâm nhập hệ thống của ba tổ chức khác trong quá trình thử nghiệm. Những sự việc này làm nổi bật nguy cơ khi các hệ thống AI được trao quyền truy cập vào những môi trường bên ngoài. Nếu kết nối với hệ thống tài chính, dữ liệu cá nhân hoặc cơ sở hạ tầng thiết yếu, các hành vi ngoài dự kiến có thể dẫn đến hậu quả nghiêm trọng.

Trả lời phỏng vấn phóng viên TTXVN tại Canada, Chủ tịch Hội Công nghệ Canada - Việt Nam, Tiến sĩ (TS) Hoàng Xuân Bách cho rằng nguy cơ AI hoạt động ngoài dự kiến cần được xem xét nghiêm túc, song không nên cực đoan cho rằng công nghệ này đã hoàn toàn vượt khỏi tầm kiểm soát của con người. Theo ông, rủi ro lớn nhất xuất hiện khi AI không chỉ tạo nội dung mà còn được trao quyền thực hiện hành động. Các tác nhân AI có thể đọc thư điện tử, truy cập cơ sở dữ liệu, sử dụng giao diện lập trình ứng dụng (API), sửa đổi hồ sơ hoặc thực hiện giao dịch. Khi đó, thông tin sai lệch hoặc các cuộc tấn công nhằm thao túng chỉ dẫn có thể dẫn đến những hành động gây thiệt hại trong thực tế.

TS Hoàng Xuân Bách nhấn mạnh các hệ thống AI trong những lĩnh vực như tài chính, y tế và an ninh cần chịu sự giám sát của con người, nhất là khi tham gia vào các quyết định có thể gây hậu quả lớn. Mỗi tác nhân AI cần có danh tính riêng, chỉ được cấp quyền truy cập trong phạm vi cần thiết, đồng thời phải có cơ chế ghi nhật ký hoạt động và khả năng vô hiệu hóa khi phát hiện bất thường. Những thao tác nhạy cảm như chuyển tiền, thay đổi hồ sơ hoặc can thiệp vào hệ thống thiết yếu cần được con người phê duyệt.

Những đề xuất này tương đồng với kiến nghị trong thư ngỏ của giới khoa học quốc tế, trong đó kêu gọi áp dụng cơ chế cách ly nghiêm ngặt đối với các mô hình AI có năng lực tấn công mạng. Các chuyên gia đề xuất ưu tiên ngắt kết nối Internet trong giai đoạn đầu nhằm hạn chế nguy cơ truy cập trái phép, đồng thời thành lập một cơ quan quốc tế để xây dựng tiêu chuẩn an toàn chung, giám sát và ghi nhận sự cố, qua đó bảo đảm trách nhiệm giải trình.

Chủ tịch DeepMind - bộ phận AI của Google - ông Demis Hassabis cũng coi những sự cố tấn công mạng liên quan đến AI gần đây là dấu hiệu cảnh báo sớm về các mối đe dọa nghiêm trọng hơn. Theo ông, cần xây dựng các tiêu chuẩn an toàn chặt chẽ tương tự những ngành có mức độ rủi ro cao, đồng thời tăng cường hợp tác quốc tế để kiểm soát công nghệ.

Tại Canada, nơi có nhiều nhà khoa học tiên phong trong lĩnh vực AI, những cảnh báo trên đặt ra yêu cầu kết hợp phát triển công nghệ với bảo đảm an toàn. Việc các chuyên gia thuộc Viện An toàn AI Canada và Hội đồng tư vấn AI mới của Thủ tướng Mark Carney ký tên vào thư ngỏ cho thấy vấn đề kiểm soát AI đang thu hút sự quan tâm rộng rãi.

Từ kinh nghiệm của Canada, TS Hoàng Xuân Bách cho rằng Việt Nam cần xây dựng cơ chế quản lý AI dựa trên mức độ rủi ro, thay vì áp dụng một khuôn khổ chung cho mọi ứng dụng. Theo ông, công cụ AI hỗ trợ soạn thảo văn bản không thể được quản lý theo cách tương tự hệ thống tham gia quyết định tín dụng, hỗ trợ chẩn đoán bệnh hoặc vận hành cơ sở hạ tầng quan trọng.

Những cảnh báo của giới khoa học quốc tế cho thấy thách thức hiện nay không chỉ là phát triển các hệ thống AI thông minh hơn, mà còn phải bảo đảm chúng hoạt động trong những giới hạn an toàn. Khi AI ngày càng có khả năng tự chủ, việc duy trì quyền kiểm soát và bảo đảm trách nhiệm cuối cùng thuộc về con người trở thành yêu cầu cấp thiết./.