Ngành xuất bản tìm cách xác thực "sách do con người sáng tác" trước làn sóng AI

Tại Hội chợ Sách Frankfurt (Đức) – sự kiện lớn nhất thế giới của ngành xuất bản diễn ra trong tuần này, các sáng kiến cấp nhãn xác nhận "sách do con người sáng tác" đã trở thành tâm điểm thu hút sự chú ý. Đây là nỗ lực của ngành xuất bản quốc tế nhằm phân định rõ tác phẩm của con người với nội dung do trí tuệ nhân tạo (AI) tạo ra, trong bối cảnh các nghi vấn về việc tác giả dùng AI không công khai liên tục bùng nổ.

Thực tế thời gian qua, làn sóng nghi vấn AI đã gây ra nhiều "cơn địa chấn" trong giới cầm bút. Mới đây nhất, nhà văn người Canada gốc Haiti Thelyson Orelien đã bị loại khỏi danh sách tranh giải văn học hàng đầu của Pháp sau khi một tài khoản ẩn danh trên mạng X cáo buộc ông dùng AI viết tiểu thuyết đầu tay “It Was Either That or Die”. Dù Orelien kiên quyết bác bỏ, nhưng sự việc vẫn giáng một đòn mạnh vào sự nghiệp của ông.

Trước đó, nhà xuất bản Hachette cũng phải hủy phát hành tiểu thuyết kinh dị “Shy Girl” của nữ văn sĩ Mia Ballard tại Mỹ và thu hồi sách ở Anh do nghi vấn liên quan đến AI. Nhà văn Ballard phân trần rằng bà không trực tiếp dùng AI, nhưng người biên tập được thuê trước đó đã tự ý sử dụng công nghệ này.

Trước nỗi lo ngại bị nghi ngờ của các nhà văn – đặc biệt là nhóm tác giả tự xuất bản, nhiều mô hình xác thực đã nhanh chóng ra đời. Tại Pháp, công ty Librinova triển khai quy trình thẩm định 3 bước (dùng phần mềm quét AI, phỏng vấn tác giả và đánh giá nội dung trực tiếp) để cấp nhãn "sáng tác của con người". Đến nay đã có khoảng 200 tác phẩm được cấp chứng nhận này.

Tại Anh, công ty khởi nghiệp Books By People vừa đăng ký thành công nhãn chứng nhận "văn học hữu cơ" với Cơ quan Sở hữu Trí tuệ Anh. Tiêu chuẩn này yêu cầu ý tưởng nội dung phải hoàn toàn từ tác giả, nhưng vẫn cho phép dùng AI ở mức độ hạn chế như kiểm tra chính tả hay ngữ pháp.

Tại Mỹ, Hiệp hội Tác giả áp dụng nhãn "do con người sáng tác" theo cơ chế tự xác nhận thông qua thỏa thuận cam kết. Đã có khoảng 6.500 đầu sách đăng ký nhãn này. 

Mặc dù vậy, các sáng kiến này vẫn đang vấp phải nhiều tranh luận trái chiều. Giới chuyên môn chỉ ra rằng ranh giới giữa việc "dùng AI để hỗ trợ biên tập" và "dùng AI tạo nội dung chính" hiện vẫn rất mong manh. Ngoài ra, các quy trình kiểm tra sơ khai hoàn toàn có nguy cơ bị lợi dụng để "tẩy trắng" cho những cuốn sách thực chất do AI viết.

Đại diện Hiệp hội các nhà xuất bản và người bán sách Đức - ông Sebastian Guggolz nhận định không thể khiên cưỡng chia thế giới sách thành hai nửa cứng nhắc "có AI" và "không có AI". Theo ông, điều cốt lõi không nằm ở một tấm nhãn dán, mà là toàn bộ ngành xuất bản và từng tác giả phải tự giác minh bạch hóa quy trình sáng tạo của mình.

Trong bối cảnh AI tạo sinh ngày càng phổ biến, các nhãn xác thực bước đầu có thể giúp độc giả nhận biết nguồn gốc tác phẩm. Tuy nhiên, hiệu quả thực sự của chúng vẫn là một dấu hỏi lớn, phụ thuộc hoàn toàn vào mức độ minh bạch của tiêu chuẩn đánh giá và khả năng kiểm chứng thực tế trong tương lai./.