TP Hồ Chí Minh thúc đẩy hình thành các trung tâm nghiên cứu đạt chuẩn quốc tế

Từ những bất cập trong thực tiễn đến yêu cầu thiết kế chính sách mới

Tại Trung tâm nghiên cứu triển khai Khu Công nghệ cao Thành phố Hồ Chí Minh (SHTP Labs), các phòng thí nghiệm đang triển khai những nhiệm vụ nghiên cứu, phát triển sản phẩm công nghệ lõi. Đơn vị này vừa được phê duyệt trở thành tổ chức chủ trì Chương trình xây dựng Trung tâm nghiên cứu đạt chuẩn quốc tế về chuyển đổi số - chuyển đổi xanh của Thành phố, với tổng kinh phí ngân sách nhà nước cấp lên tới 95,86 tỷ đồng.

Theo Tiến sĩ Trịnh Xuân Thắng, Giám đốc SHTP Labs, đơn vị đã có 7 trên tổng số 17 nhân sự lãnh đạo SHTP Labs và các phòng thí nghiệm được đề xuất hưởng ưu đãi theo Nghị quyết số 19/2023/NQ-HĐND, với các mức lương từ 30 đến 80 triệu đồng/tháng.

Tuy nhiên, trong quá trình thực hiện, quy định về tiêu chuẩn bằng cấp đối với người đứng đầu và cấp phó của người đứng đầu tổ chức khoa học công nghệ công lập đã phát sinh những bất cập. Tiến sĩ Trịnh Xuân Thắng dẫn chứng trường hợp một Trưởng phòng thí nghiệm có trình độ Thạc sĩ, có nhiều thành tích về sở hữu trí tuệ và công bố khoa học, đang được hưởng mức ưu đãi tối đa 80 triệu đồng/tháng; nếu người này được bổ nhiệm làm Phó Giám đốc Trung tâm vì năng lực quản lý nhưng chưa có bằng Tiến sĩ, toàn bộ ưu đãi tiền lương và phúc lợi sẽ bị cắt.

Theo Tiến sĩ Trịnh Xuân Thắng, quy định này có thể chưa phản ánh đầy đủ năng lực thực tế của người làm khoa học và quản lý khoa học. Trong một số trường hợp, người có thành tích chuyên môn và năng lực quản lý tốt khi được giao thêm trách nhiệm lại có nguy cơ mất quyền lợi đang được hưởng do chưa đáp ứng tiêu chuẩn về bằng cấp.

Không chỉ vấn đề bằng cấp, cách đánh giá thành tích khoa học cũng được SHTP Labs kiến nghị xem xét. Tiêu chí hiện hành chỉ ghi nhận tác giả chính của các bài báo thuộc hệ thống Web of Science (WoS), trong khi những công trình nghiên cứu lớn thường có sự tham gia của nhiều nhà khoa học với mức độ đóng góp khác nhau. Theo đơn vị này, dữ liệu Scopus, chất lượng tạp chí theo các nhóm Q1, Q2, Q3, Q4 và mức độ đóng góp của từng cá nhân trong các bằng sáng chế cũng cần được xem xét khi xây dựng cơ chế đánh giá và đãi ngộ.

Những vướng mắc tại SHTP Labs đặt trong bức tranh rộng hơn của việc thực hiện Nghị quyết số 19/2023/NQ-HĐND. Qua tổng kết, khảo sát trực tiếp 660 nhà khoa học, trong đó 91,2% thuộc khối công lập, cho thấy chính sách ưu đãi đã tạo nền tảng nhưng cũng bộc lộ những vấn đề cần tiếp tục điều chỉnh.

Một trong những vấn đề được đặt ra là mức trần thù lao 60 triệu đồng/tháng đối với chức danh Chủ nhiệm nhiệm vụ. Trong khi đó, mức trần theo quy định mới tại Thông tư 39/2025/TT-BKHCN là 70 triệu đồng/người/tháng. Khảo sát cũng cho thấy chỉ 24,9% nhà khoa học đánh giá mức thù lao 60 triệu đồng là đáp ứng được nhu cầu.

Phạm vi đối tượng thụ hưởng cũng là vấn đề được đặt ra. Việc giới hạn chính sách trong khối công lập chưa khai thác đầy đủ nguồn lực khoa học từ khu vực ngoài công lập, trong khi các lĩnh vực ưu tiên cũng cần được cập nhật phù hợp hơn với những định hướng mới như năng lượng sạch và kinh tế tuần hoàn.

Từ thực tiễn đó, ông Trần Trọng Tuyên, Phó Giám đốc Sở Khoa học và Công nghệ (KH&CN) TP Hồ Chí Minh cho rằng khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số đang là động lực quan trọng đối với tăng trưởng và năng lực cạnh tranh của Thành phố.

“Nghị quyết số 19 thời gian qua đã bước đầu tạo nền tảng tốt, nhưng thực tiễn đòi hỏi chúng ta phải tiếp tục hoàn thiện. Mục tiêu cuối cùng là xây dựng một nghị quyết vừa đủ mạnh để tạo đột phá, vừa đủ chặt chẽ để tổ chức thực hiện, đồng thời đủ linh hoạt để đáp ứng đặc thù của hoạt động khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo”, ông Tuyên nhấn mạnh.

Trên cơ sở đó, Sở KH&CN TP Hồ Chí Minh đang hoàn thiện dự thảo Nghị quyết mới gồm 7 Chương, 27 Điều. Theo bà Nguyễn Thị Thu Sương, Trưởng phòng Phát triển khoa học công nghệ (Sở KH&CN TP Hồ Chí Minh), chính sách mới hướng tới hai mục tiêu: hình thành các trung tâm nghiên cứu đạt chuẩn quốc tế và tạo cơ chế thù lao tương xứng với người thực hiện nhiệm vụ khoa học, công nghệ.

Điểm đáng chú ý là phạm vi thụ hưởng dự kiến được mở rộng tới các tổ chức khoa học công nghệ ngoài công lập. Chính sách thù lao cũng được thiết kế theo hướng gắn với năng lực và kết quả, thay vì áp dụng cào bằng theo hệ số. Kết quả khảo sát cho thấy 82,4% cộng đồng khoa học đồng thuận với mức thù lao mới 105 triệu đồng/người/tháng đối với chức danh Chủ nhiệm chương trình.

Đối với lãnh đạo tổ chức, mức lương được đề xuất từ 60 đến 120 triệu đồng/tháng, cùng khoản thưởng từ 1 - 2 tháng lương nếu hoàn thành xuất sắc nhiệm vụ. Đây là một trong những nội dung được đề xuất nhằm tăng khả năng thu hút các chuyên gia có năng lực.

Trao quyền tự chủ để tạo ra sản phẩm khoa học có sức cạnh tranh

Tiền lương là một phần của chính sách thu hút nhân lực, nhưng để hình thành một trung tâm nghiên cứu đạt chuẩn quốc tế, cơ chế vận hành cũng cần đủ linh hoạt để nhà khoa học triển khai ý tưởng và gắn quyền tự chủ với trách nhiệm về kết quả.

Theo thiết kế của chính sách mới, một Trung tâm CoE sẽ phải đáp ứng các yêu cầu đầu vào và cam kết đầu ra trong thời gian 5 năm. Trong đó, các mục tiêu gồm tối thiểu 10 bài báo quốc tế mỗi năm, 5 bằng sáng chế hoặc giải pháp hữu ích, 10 hoạt động chuyển giao công nghệ và 3 hợp đồng hợp tác nghiên cứu quốc tế.

Để thực hiện các mục tiêu này, cơ chế mới đề xuất hỗ trợ tới 100% kinh phí, khoán chi theo đầu ra, giao quyền quản lý tài sản trí tuệ không bồi hoàn cho tổ chức chủ trì và cho phép chấp nhận rủi ro trong nghiên cứu nếu thực hiện đúng quy trình.

Từ kinh nghiệm tại Đại học Quốc gia Singapore (NUS), GS.TS Phan Bách Thắng, Trường Đại học Khoa học Sức khỏe (Đại học Quốc gia TP Hồ Chí Minh), cho biết các Trung tâm xuất sắc như Trung tâm Công nghệ lượng tử (CQT) hay Viện Khoa học Ung thư (CSI) có mức độ tự chủ cao, dưới sự dẫn dắt của Hội đồng Quản trị và Ban Cố vấn khoa học.

Từ kinh nghiệm này, GS.TS Phan Bách Thắng cho rằng, một Trung tâm CoE muốn phát triển cần hội tụ 5 yếu tố: “Định lực” là khát vọng và tầm nhìn; “Tài lực” là kinh phí và cơ sở vật chất; “Nhân lực” là đội ngũ chất lượng cao; “Thực lực” là năng lực triển khai và cuối cùng là “Sản lực”, tức những sản phẩm khoa học công nghệ cụ thể được quốc tế công nhận.

Cách tiếp cận này cho thấy việc hình thành CoE không chỉ là đầu tư kinh phí hay đưa ra mức lương cao cho chuyên gia, mà để nguồn lực chuyển hóa thành kết quả, chính sách cần đồng thời giải quyết bài toán nhân lực, quyền tự chủ, đánh giá thành tích và trách nhiệm đối với sản phẩm cuối cùng.

TP Hồ Chí Minh đặt mục tiêu đến năm 2030 có ít nhất 5 trung tâm nghiên cứu, ứng dụng tiệm cận trình độ quốc tế; đến năm 2045 có 5 trung tâm đạt chuẩn quốc tế, góp phần đưa Thành phố trở thành trung tâm công nghệ cao của khu vực Đông Nam Á.

Để đạt mục tiêu này, việc hoàn thiện cơ chế chính sách có ý nghĩa quan trọng, nhất là từ những vấn đề được nhận diện trong quá trình thực hiện Nghị quyết số 19/2023/NQ-HĐND. Các kiến nghị về công nhận dữ liệu Scopus, đánh giá mức độ đóng góp của đồng tác giả, xem xét linh hoạt tiêu chuẩn bằng cấp đối với vị trí quản lý và mở rộng đối tượng thụ hưởng cho thấy yêu cầu điều chỉnh chính sách theo hướng phù hợp hơn với đặc thù của hoạt động khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo.

Khi cơ chế đãi ngộ đi cùng quyền tự chủ, trách nhiệm về kết quả và cách đánh giá phù hợp với thực tế nghiên cứu, các Trung tâm CoE sẽ có thêm điều kiện tập hợp nhân lực chất lượng cao, phát huy năng lực nghiên cứu và chuyển hóa kết quả khoa học thành những sản phẩm có giá trị. Đây là một trong những nền tảng để khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo đóng góp ngày càng rõ hơn vào năng lực tăng trưởng và cạnh tranh của TP Hồ Chí Minh./.