Trang bị kỹ năng để người trẻ tránh bẫy lừa đảo mạng

Quen công nghệ vẫn có thể mắc bẫy

Một đường link mang tên cuộc thi sinh viên đang quan tâm có thể được đối tượng lừa đảo sử dụng để dụ các em đăng nhập vào trang giả mạo. Thượng tá Trần Việt Cường, Phó Giám đốc Trung tâm Huấn luyện thuộc Cục An ninh mạng (Bộ Công an), cảnh báo đối tượng xấu thường đánh vào những mối quan tâm quen thuộc của người trẻ để dẫn dụ.

Theo Thượng tá Trần Việt Cường, trí tuệ nhân tạo (AI) hỗ trợ người dùng giải quyết công việc và học tập, song cũng bị lợi dụng để xây dựng kịch bản tấn công phù hợp từng người. Đối tượng có thể tạo video giả mạo bằng công nghệ deepfake hoặc gắn đường link độc hại với nội dung người nhận quan tâm. Khi thông tin giả xuất hiện dưới hình thức gần gũi với hoạt động thường ngày, người sử dụng dễ mất cảnh giác.

Những nguy cơ này được các chuyên gia trao đổi tại Ngày hội Sinh viên An ninh mạng 2026 được tổ chức tại TP Hồ Chí Minh vào cuối tháng 10 vừa qua. Từ các thủ đoạn thực tế, vấn đề đặt ra là làm sao giúp người trẻ nhận biết dấu hiệu bất thường và biết cách xử lý trước khi tài khoản, dữ liệu hay tiền bạc bị chiếm đoạt.

Đại tá Nguyễn Hồng Quân, Phó Cục trưởng Cục An ninh mạng (Bộ Công an), Trưởng Ban An ninh dữ liệu và Bảo vệ dữ liệu cá nhân (Hiệp hội An ninh mạng quốc gia), cho biết theo thống kê của Bộ Công an, trong 11 tháng năm 2025, thiệt hại do tội phạm lừa đảo trực tuyến gây ra ước tính trên 6.000 tỷ đồng. Trong giai đoạn 2020 - 2025, Việt Nam xảy ra 24.295 vụ lừa đảo trực tuyến, gây thiệt hại gần 40.000 tỷ đồng.

Riêng với thủ đoạn “tống tiền trực tuyến”, thường được gọi là “bắt cóc online”, cảnh báo ngày 26/11/2025 của Bộ Công an cho thấy nhóm bị hại chiếm tỷ lệ cao nhất thuộc độ tuổi 17 - 20. Đây là lứa tuổi học sinh cuối cấp và sinh viên, nhiều em bắt đầu sống xa gia đình, tự thực hiện các giao dịch nhưng còn thiếu kinh nghiệm ứng phó khi bị đe dọa, thao túng tâm lý.

Từ thực tiễn bảo vệ an ninh mạng, Đại tá Nguyễn Hồng Quân nhấn mạnh vai trò của nhận thức và kỹ năng người sử dụng bên cạnh các giải pháp công nghệ. Một quyết định thiếu thận trọng có thể khiến tài khoản bị xâm nhập hoặc dữ liệu cá nhân bị đánh cắp, đồng thời trở thành điểm khởi đầu của một vụ lừa đảo.

Bà Nguyễn Liên, Giám đốc Quan hệ Chính phủ và Chính sách công Google Việt Nam, cũng lưu ý những trường hợp sinh viên bị lừa rồi tự cô lập. Theo bà, dù doanh nghiệp công nghệ và cơ quan chức năng triển khai nhiều biện pháp phòng ngừa, người sử dụng vẫn cần chậm lại để nhận diện tình huống trước khi làm theo yêu cầu.

Sự thận trọng ấy cần được rèn qua những tình huống cụ thể. Thượng tá Trần Việt Cường cho biết các không gian trải nghiệm đã sử dụng tình huống lấy từ thực tiễn, giúp sinh viên tìm hiểu đường link mà đối tượng sử dụng và cách chúng dẫn dụ nạn nhân. Với một trang giả mạo cuộc thi, người học cần nhận ra đối tượng đã lợi dụng sự quan tâm của mình như thế nào, thông tin nào phải kiểm chứng trước khi đăng nhập hoặc cung cấp dữ liệu.

Việc bảo vệ thông tin cá nhân còn liên quan đến an toàn của những người xung quanh. Anh Hoàng Đình Huy, chuyên gia an ninh mạng thuộc Trung tâm An toàn thông tin VNPT (Tập đoàn VNPT), cho biết số điện thoại hay email có thể trở thành dữ liệu để tin tặc khai thác các mối quan hệ gia đình, tiếp cận và lừa những người tin tưởng chủ thể thông tin.

Vì vậy, hậu quả của việc lộ dữ liệu có thể vượt ra ngoài một tài khoản bị mất. Khi hướng dẫn học sinh, sinh viên sử dụng và chia sẻ thông tin, cần giúp các em hiểu dữ liệu của mình có thể bị khai thác ra sao để dẫn dụ cha mẹ, bạn bè.

Tuy nhiên, trách nhiệm bảo vệ dữ liệu cũng thuộc về các đơn vị thu thập và sử dụng thông tin. Thượng tá Trần Việt Cường nhấn mạnh mỗi loại dữ liệu cần biện pháp bảo vệ tương ứng; mỗi khâu từ tạo lập đến sử dụng, chia sẻ đều gắn với trách nhiệm riêng. Doanh nghiệp cung cấp dịch vụ phải bảo vệ thông tin người dùng, nhất là dữ liệu thuộc đời sống riêng tư.

Bà Nguyễn Liên cho biết, Google tích hợp tính năng an toàn ngay từ khâu thiết kế sản phẩm, sử dụng các hệ thống phát hiện, ngăn chặn thư rác, ứng dụng có hại và phần mềm độc hại. Doanh nghiệp cũng phối hợp với cơ quan chức năng và đối tác để chia sẻ dấu hiệu nhận biết lừa đảo, hướng dẫn người dùng tiếp cận công cụ bảo vệ.

Cùng với nhận diện nguy cơ, người trẻ cần biết tìm hỗ trợ khi đã bị đe dọa hoặc nghi ngờ mắc bẫy. Trong cảnh báo về thủ đoạn “tống tiền trực tuyến”, Bộ Công an khuyến cáo khi nhận cuộc gọi lạ tự xưng cán bộ Công an, Tòa án, Viện kiểm sát, người dân cần tắt cuộc gọi, trao đổi ngay với gia đình, thầy cô hoặc Công an xã, phường sở tại; không tự cô lập bản thân với gia đình, nhà trường.

Theo Đại tá Nguyễn Hồng Quân, cơ quan quản lý và nhà trường cần đồng hành cùng doanh nghiệp công nghệ để trang bị tri thức, công cụ và môi trường thực hành cho sinh viên. Cục An ninh mạng tiếp tục phối hợp cảnh báo, hướng dẫn phòng ngừa nguy cơ; Hiệp hội An ninh mạng quốc gia phát huy vai trò kết nối nguồn lực hỗ trợ các hoạt động này.

“Mỗi bạn có thể bắt đầu từ việc bảo vệ chính mình, giúp đỡ người thân, bạn bè và tích cực tham gia các hoạt động an toàn số trong nhà trường”, Đại tá Nguyễn Hồng Quân chia sẻ./.