Gỡ điểm nghẽn giao thông Thành phố Hồ Chí Minh bằng AI và hạ tầng số

Tổ chức lại nút giao, mở đường cho chính sách mới

Ùn tắc giao thông vào giờ cao điểm từ lâu đã là vấn đề thường trực tại nhiều trục đường chính của TP Hồ Chí Minh. Ghi nhận trên trục đường chính Nguyễn Văn Linh, có thời điểm phương tiện mất khoảng 45 phút để di chuyển quãng đường 1 km do lưu lượng xe tải, xe container lưu thông lẫn với xe máy ở mức cao. Tại nút giao Phạm Văn Đồng - Phan Văn Trị, xung đột giữa làn ô tô và xe máy khiến tình trạng ùn ứ có lúc kéo dài đến khuya.

Theo các chuyên gia giao thông, ùn tắc không chỉ làm tăng thời gian đi lại của người dân mà còn gây tổn thất đáng kể cho nền kinh tế. Theo những báo cáo kinh tế mới nhất năm 2026, thiệt hại do ùn tắc giao thông tại TP Hồ Chí Minh ước tính đã vọt lên khoảng 6 tỷ USD mỗi năm, cao hơn nhiều so với mức 14.000 - 23.000 tỷ đồng (tương đương 1,2 tỷ USD) được ghi nhận trước đó.

Đứng trước thực trạng quỹ đất dành cho giao thông đã tiệm cận giới hạn, Thành phố bắt buộc phải chuyển hướng tiếp cận, thay vì chỉ chờ đợi các dự án mở rộng đường với chi phí đắt đỏ, những giải pháp điều phối linh hoạt đã và đang Thành phố được triển khai.

Chẳng hạn, dải phân cách tự động chạy bằng năng lượng mặt trời dài 30 mét đã được đưa vào hoạt động trên đường Cộng Hòa - tuyến huyết mạch chạy qua các phường Bảy Hiền và phường Tân Bình, nhằm điều tiết dòng xe hướng Tây Bắc vào trung tâm. Tại nút giao Nguyễn Bỉnh Khiêm, chỉ với kinh phí khoảng 610 triệu đồng để bố trí lại đèn tín hiệu và vạch sơn, tình trạng xung đột dòng xe rẽ trái và đi thẳng đã được cắt giảm rõ rệt.

Ghi nhận về những thay đổi này, đại diện Phòng Quản lý bảo trì và khai thác công trình giao thông (Sở Xây dựng TP Hồ Chí Minh), cho biết trước đây Thành phố thực hiện theo phương pháp cũ “đã có trong sách vở”, nhưng nay mạnh dạn áp dụng theo cách mới. Trong mấy ngày đầu, người dân thấy lạ và chưa quen. Tuy nhiên, sau một thời gian ngắn, phương pháp này đã mang lại một kết quả khả quan. Giải pháp này còn giúp người dân hình thành thói quen quan sát biển báo theo từng thời điểm trong ngày.

Song song với các giải pháp tại hiện trường, hành lang pháp lý cho việc quản lý nhu cầu đi lại cũng rõ ràng hơn. Cụ thể, Luật Phát triển đô thị 2026 (chính thức có hiệu lực từ ngày 1/10/2026) cho phép HĐND TP Hồ Chí Minh ban hành các biện pháp hạn chế phương tiện cá nhân và áp dụng phí giảm ùn tắc.

Trước đó, ngày 19/6/2026, HĐND TP Hồ Chí Minh ban hành Nghị quyết số 09/2026/NQ-HĐND. Nghị quyết hỗ trợ 100% giá vé cho hành khách đi xe buýt trên 134 tuyến trong địa bàn, áp dụng từ ngày 1/7 đến hết ngày 31/12/2026, nhằm khuyến khích người dân chuyển từ xe cá nhân sang phương tiện công cộng

Với Đề án thu phí ô tô vào khu vực trung tâm, UBND TP Hồ Chí Minh đã trình Bộ Xây dựng thẩm định vào tháng 8/2026, hướng tới triển khai trước năm 2030. Theo phương án được đề xuất, khoảng 34 cổng thu phí tự động không dừng sẽ được bố trí quanh vành đai trung tâm

Khi dữ liệu và AI tham gia điều hành giao thông

Lâu nay, số phương tiện cá nhân tăng nhanh hơn nhiều so với khả năng mở thêm mặt đường. Vì vậy, thay vì chỉ tăng "cung" hạ tầng, TP Hồ Chí Minh đang chuyển dần sang quản lý "cầu" giao thông, tức là điều tiết nhu cầu đi lại dựa trên dữ liệu lớn và AI.

Ông Đỗ Ngọc Hải, đại diện phòng Quản lý vận tải đường bộ, Sở Giao thông vận tải TP Hồ Chí Minh, khẳng định Thành phố không còn chống kẹt xe dựa vào kinh nghiệm hay cảm nhận chủ quan. Mọi phương án điều hành đèn tín hiệu hiện nay đều dựa trên hệ thống phân tích dữ liệu thực tế từ camera AI và phải chạy mô phỏng kịch bản bằng công nghệ Bản sao số (Digital Twins) trước khi đưa ra thực địa. Hệ thống này tự động tính toán, kéo dài pha đèn xanh cho hướng đông xe, giúp giải tỏa dòng chờ hiệu quả trên các trục đường lớn như Võ Văn Kiệt, Mai Chí Thọ và Phạm Văn Đồng.

Tuy nhiên, vai trò của công nghệ không chỉ dừng lại ở camera hiện trường. Sự tham gia của AI còn tiến sâu vào việc lý giải gốc rễ nguyên nhân kẹt xe. Tiến sĩ Phạm Việt Hùng, chuyên gia từ Đại học RMIT Việt Nam, nhận định rằng việc thấu hiểu lý do ùn tắc mang ý nghĩa quan trọng không kém việc dự báo điểm kẹt. Thay vì phụ thuộc vào mạng lưới cảm biến đắt đỏ dưới lòng đường, dữ liệu từ thiết bị di động của hàng triệu người tham gia giao thông hằng ngày chính là một kho thông tin vô giá. Bằng việc ứng dụng mô hình AI có khả năng luận giải (XAI), nhóm nghiên cứu không chỉ vẽ ra bản đồ kẹt xe mà còn bóc tách rõ nguyên nhân cốt lõi như vị trí địa lý, thời điểm trong ngày hay các sự kiện công cộng.

Khái quát hơn, nghiên cứu này minh chứng một thực tế, những thành phố đang phát triển hoàn toàn có thể dùng dữ liệu và AI để giải quyết các thách thức đô thị mà không cần dựa vào giải pháp duy nhất là nâng cấp hạ tầng một cách tốn kém. Công nghệ đang từng bước hỗ trợ việc ra quyết định điều hành theo hướng minh bạch và dễ hiểu hơn.

Tiến sĩ Hùng cùng cộng sự dự kiến mở rộng khung tham chiếu bằng cách đưa thêm các nguồn thông tin bổ trợ như điều kiện thời tiết, sự cố trên đường và các sự kiện công cộng, đồng thời kỳ vọng thử hướng tiếp cận này ở các thành phố khác để nắm bắt quy luật giao thông tại nhiều môi trường đô thị đa dạng.

Là một người hiện đang sinh sống và làm việc tại TP Hồ Chí Minh, Tiến sĩ Hùng nhìn nhận tắc nghẽn giao thông không chỉ là vấn đề dịch chuyển thuần túy, mà còn là một thách thức tác động trực tiếp đến cuộc sống hằng ngày của người dân. Ông chia sẻ: “Động lực thúc đẩy tôi tiến hành nghiên cứu này là cơ hội biến dữ liệu từ người tham gia giao thông thường nhật thành báo cáo chi tiết thực tiễn, có thể giúp chính phủ, doanh nghiệp và cộng đồng đưa ra quyết định tốt hơn”.

Bằng cách khiến AI không chỉ quyền năng hơn mà còn minh bạch và dễ hiểu, nhóm nghiên cứu kỳ vọng sẽ đóng góp cho một tương lai nơi công nghệ kiến tạo ra những thành phố hiệu quả, đáng sống và luôn lấy con người làm trọng tâm trên khắp Việt Nam.

Trong bối cảnh đất nước tiếp tục đẩy mạnh đô thị hóa và chuyển đổi số, thách thức không còn đơn thuần là thu thập thông tin; điều quan trọng là làm thế nào để biến dữ liệu thành tri thức để người dân có thể tin cậy và hành động dựa vào đó. Từ hệ thống dải phân cách điều khiển từ xa đến kế hoạch thu phí ô tô nội đô và mạng lưới điều tiết thông minh, TP Hồ Chí Minh đang bước vững chắc vào kỷ nguyên quản trị đô thị bằng dữ liệu số. Đằng sau những quyết sách điều phối tưởng chừng khô khan, đích đến cuối cùng vẫn là trả lại nhịp lưu thông thông suốt và nâng tầm chất lượng sống cho hàng triệu cư dân./.